प्रदीप नेपालबाट सिक्ने कि?

प्रदीप नेपालबाट  सिक्ने कि?

महेन्द्र पौडेल

गत केही हप्ताअगाडि एउटा टिभी अन्तरवार्तामा एमालेका नेता तथा प्रसिद्ध लेखक प्रदीप  नेपालले फेरि त्यही कुरा दोहो¥याए ‘म साठी बर्षपछि राजनीतिबाट सन्यास लिन्छु’ यो उनको आफ्नो व्यक्तिगत धारणा होला । उनी त्यही एमालेका नेता हुन्, जुन पार्टीको नीति र मार्गनिर्देशन स्वर्गीय मदन भण्डारीले प्रत्युपादन गरेको ‘जनताको बहुदलीय जनबाद’ अंगीकार गरिरहेको छ । उनै भण्डारीका उपदेशहरु पार्टी कार्यालयहरुमा सजाईरहेको एमाले र बारम्बार देखिने भण्डारीका शब्द ‘राजनीतिमा थकाइ भन्ने हुन्न’ भनाइविपरित प्रदीप नेपालको राजनीतिक सन्यास लिने उद्घोषले आधुनिक र प्रगतिशील सोचको प्रतिविम्ब गर्दछ भन्नेमा दुइमत छैन ।

समकालीन राजनीतिबाट दिक्क मानेर हुनुपर्दछ यो उनको भनाई आएको । उनी लोकप्रिय लेखक त हुँदैहुन् र राजनीतिमा सक्रिय नेता पनि । नेपाली राजनीतिको एउटा सत्य के हो भने ०४६ सालको जनआन्दोलन सफलताको क्रममा खुल्लामंचको विशाल जनसभाअगाडि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले ‘यो जित पंचहरुको पनि हो’ भन्दा त्यहाँ उपस्थित जनसमुदायले विरोध गरेर उनलाई बोल्न दिइएन । उहाँले नेपाली जनतालाई दिएको एउटा सन्देश थियो त्यो, तर जनताले बुझेन अन्ततः त्यसयता नेपाली राजनीतिमा तिनै पंचहरुको हालीमुहाली भइरह्यो । अर्को तीतोसत्य के हो संसदीय प्रणालीमा विश्वास नभएर जंगलमा बसेर राज्यसत्ता ताकेको माओवादी र संसद्वादी दलको साँठगाँठबाट ०६२ र ०६३ को सफल जनआन्दोलन भयो । तत्पश्चात् गणतन्त्र ल्याउने र २५० बर्षसम्म जरा गाडेको राजतन्त्रलाई हटाउने काम त भए तर एकात्मक प्रणाली र समकालीन तिनै बासी अनुहारहरुलाई मिल्क्याउन सफल भएनन् ।

पंचायतदेखि प्रजातन्त्र हुँदै लोकतन्त्रसम्म नेपालको राजनीतिक केन्द्रबिन्दु र सरकारमा तिनै अनुहारहरु हुन पुगे । हजारौ हजारको बलिदान र १२ वर्षे जनयुद्धको परिणामले शैलीमा परिवर्तन भएपनि सारमा परिवर्तन हुन सकेन र जनताले त्यो आभाष पाउन सकेनन् । यी यावत घटनाक्रमसँगैं  एमालेलगायत अरु पार्टीले लिएको नीति साथसाथै तिनै बासी अनुहारहरु हिजो प्रजातन्त्रमा थिए, लोकतन्त्रमा पनि थिए । तिनै समाचार र अखबारमा छाइरहने नयाँपनको कुनै आभाष नभएको महशुस प्रदीप नेपाललाई पनि हुँदो हो । 

नेपालको राजनीतिमा सर्वाधिक केन्द्रबिन्दुमा रहेर पनि उनी र उनको पार्टीले नयाँ नेपालको काँचुली फेर्न नसकेको तित्तता भएको हुनुपर्दछ । एउटा लेखक र विद्वान राजनीतिज्ञ रुपमा प्रस्तुत रहेको नेपालको लेखहरुले पहिल्यै प्रष्टाइदिएका दृष्टान्तहरु छन् । केही वर्ष पहिले बुटवलको एउटा प्रेस भेटघाटमा नेपालले ‘नेपालमा संघीयता लागू हुन नसक्ने भन्दै देश नै आर्थिक रुपमा आत्मनिर्भर नभएकाले संघीय राज्यहरु टिक्न सक्दैनन भन्दै उनले मगन्ते देशमा संघीयताको उन्माद बोक्नु मूर्खताबाहेक केही नहुने भन्दा उनलाई संघीयताविरोधीको आरोप लाग्न थाल्यो । अन्ततः संघीयताकै कारण संविधान सभाको विघटन हुन पुगेको हाम्रा सामु छ । 

केही वर्षपहिले माओवादीहरुको विषयमा गरेको टिप्पणी र आज आएर माओबादीहरुले खेलेको भूमिका उनका कथित नेताहरु सुविधाभोगी भएको,  सुविधा पाएपछि मान्छेका चाहना कसरी परिवर्तन हुन्छन् भन्ने कुरा नेपालले पहिल्यै नै दर्शाइसकेका थिए । जुन आजपर्यन्त सर्वहारा नामको काचुँली माओवादीको रहनसहन, बासस्थानले प्रमाणित गरिदिएको छ ।  तर, नेपाली जनताले उनको कुरा वुझ्न र अनुसरण गर्न सकेनन् । त्यसैले त कसै कसैले भन्छन् ‘प्रदीप नेपाल नेपालको राजनीतिमा ३० वर्ष पछाडि आएको भए अबका पुस्ताले बुझ्ने थिए ।’ खैर जेसुकै होस् तर आफ्नै पार्टीमा पनि उनले आफ्ना समकालीन र जनजातिलाई आफ्ना कुरा बुझाउन सकेनन् जबकि उनी आफैं जनजातिसँग जनबादी बिहे गरेर परिवर्तन आफैंबाट सुरु गर्नुपर्दछ भन्ने उदाहरण वर्षौपहिले दिइसकेका हुन् । यद्यपि उनका समकालीनले बुझ्न सकेनन त्यसबाट दिक्क भएरै होला केहीदिन पहिले उनले फेसबुक स्टाटसमा लेखे ‘एमाले भित्रका जनजाति कामरेडहरुले पार्टी छोडिहाल्नु हुन्छ कि भनेर चिन्तित हुनु भएका शुभचिन्तकहरुलाई एउटा खुशीको खबर । उहाँहरुले पार्टीका शिर्ष नेताहरुसँग केपी ओली र प्रदिप नेपालमाथि कारबाही हुन्छ भने आपूmहरु पार्टीमा फर्किन तयार भएको प्रस्ताव पस्किनु भएछ । केपी ओलीको त म जिम्मा लिन सक्दिन । पार्टीलाई त्यो प्रस्ताव सही लाग्छ भने म चाहिँ उहाँहरुको प्रस्तावलाई खुशीसाथ स्वीकार्न तयार छु’ ।

राजनीतिमा उनको यो उचाईसँगैं साहित्यलेखनबाट पनि उनले देशकै सेवा गरेकै छन् । नेपाल र नेपाली जनता एवं नेपाली साहित्यलाई भण्डारण गर्दै विशिष्ट योगदान दिएका छन् ।  उनको चर्चा गर्दा प्रदीप नेपालका अनेकौं कृतिमध्ये उपन्यास ‘दुर्गा हजुरमाको भूत’ ‘स्वप्निल शहर’  ‘रांगेय राघव’ ‘अनौठो प्रेमकथा’ प्रसिद्ध उपन्यास हुन् । उनको कृति ‘नओइलाउने पूmल’मा उनले सामाजिक कुरिती छर्लङ्ग पारेका छन् । ०४५ सालमा लेखिएका उनको त्यो बेलाको परिवेशमा बाजे बाहुनले तीन श्रीमती बिहे गरेको उपन्यासमा खुलाइएको छ । 

व्यवहारिक जीवनमा उनी दृढ, राष्ट्रप्रेमी, देशभक्त सबैलाई विश्वास गर्ने खालका देखिन्छन् । केही दशकपहिले जब उनलाई ब्रेनट्युमर भयो त्यतिबेला यो पंक्तिकार नेपाललाई भेट्न नर्भिक अस्पतालमा पुगेको थियो । त्यसबेला समकालिन साथीभाइ, नातागोता, इष्टमित्र, उनकै आफ्नै पार्टीका शिर्षस्थ नेताहरुले उनको परिवारलाई सुझाए कि सरकारी कोषवाटै उपचार विदेशमा गर्ने भनेर ।  तर, उनी र उनको परिवारले त्यो सबैको सहानुभूतिलाई आत्मसाथ गर्दै नेपाली डाक्टर नेपाली प्रविधिबाट उपचार गराउन चाहे बरु मरे यही मरुला भन्दै जोखिम मोले । फलश्वरुप डा. उपेन्द्र देवकोटाको टिमले उनलाई नयाँ जीवन दिन सक्यो र फेरी छापाहरुमा उनलाई देख्न पायौं, अनुभव गर्न पायौं उनका भावना र उनका कृतिहरु पढ्न पायौं । आजका नेताहरुलाई भने रुघा खोकी वा ज्वरो आउँदा बैंकक, सिंगापुर र दिल्ली दौड्न्छन् ।

आधुनिक र नयाँ पुस्ताको सोचहरु दु्रततर बिकास भइरहेको अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा पुराना र थोत्रा भइसकेको इतिहासलाई अँगाल्नुभन्दा त्यो बाट पाठसिक्नु पर्दछ भन्ने मान्यता रहेको सोच प्रदीप नेपालमा पाइन्छ । । त्यसैले उमेरको उत्तराद्धमा राजनीतिक गर्नुहुन्न भन्ने मान्यता सोच विकास हुन्छ । उनले नेपालको राजनीतिक र पार्टीमा खेलेको भूमिका र अनुभव निस्क्रिय राजनीतिपश्चात एउटा इतिहास हुनेछ जसबाट नयाँ पुस्ताले अँगाल्ने होइन कि एउटा पाठ सिकुन भन्ने हो । पार्टीको केन्द्रीय तहमा केवल बुढा राजनीतिकर्मीहरुको वर्चश्व हुनुले पनि कार्यगत शैलीमा फरकता र सोचको समायोजना हुन कठीन हुन्छ । हरेक नेताहरुले अव प्रदीप नेपालको राजनीतिक सन्यासबाट पाठ सिक्नु पर्ने जरुरी देखिन्छ । 

(२०६९ श्रावण ९ गते हिमालय टाइम्स राष्ट्रिय दैनिकमा प्रकाशित)