महेन्द्र पौडेल
{प्राविधिक कारणले अलिकति अपडेटीङ्गमा तलमाथी भएको छ । सुधारेर पढ्नु होला । क्षमाप्रार्थी छु ।}
हिजो उनी सरासर उठेर दराजको बाकस खोलिन् । दराजबाट एसएलसीदेखि एमएसम्मका सबै प्रमाणपत्र र केही कागजका टुक्रा निकालिन् । किचन र्याकको भित्रपटि्ट मटि्तेलको सेतो गेलेन थियो, त्यसलाई निकालेर बाहिर लगिन् । ती कागजका टुक्राहरुमा उनले मटि्टतेल छर्किन र सलाई पारिन् । एकैछिनमा आगोको मुस्लो निस्कियो र धुवाँ आकाशतिर उड्दै गयो, मैले झ्यालबाट ती धुँवालाई नियालेर हेरेँ, मेरा बर्षौसम्मका सपनाहरु थिए ती । मैले यी कागजहरुलाई झरी, बादल, बर्षा, घाम, अभाव, दवाव र प्रभाव जस्तोसुकै अबस्थामा विचलित नभई जुटाइदिएको थिएँ । एकअर्थमा मेरा सपनाको धुँवा होइन, मेरो शरीर जलेर धुवाँ बनेको म हिजो हेरी रहेको थिएँ ।
मुटु जोडले दोब्रियो, गाँठो परेर दुख्यो, निधारमा चिडचिड पसिना निक्ले । आँखाबाट बर्रर आँशु झरे । चारैतिर मैले अध्यारो देखेँ । र चक्कर लाग्न थाल्यो थचक्क भुइमा बसेछु ।यो नै खोजेको होइनस तैंले? अब त खुशी भइस नी ! कता कता यो शब्द सुनेँ । सधैं हजुर भन्ने आज अचानक उनी तँ मा झरिन् । म अचम्ममा परे । मेरा भिजेका परेलीलाई माथी उठाउँदै मैले पर्दाको छेउले आँशु पुछेँ । खाटमा बसेकी उनीसामु आएर उनको टाउँकोमा हात राखे । उनले मेरा हात झट्कारिन । मैले भनेँ- ‘आइ एम सरी’ उनले भनिन्- ‘अब सरी भनेर अर्थ छैन’ । उनी जुरुक्क उठेर छुट्टै ओछ्यान लगाएर सुत्न थालिन् । म भने यता खाटमा सिरानी अडेस लगाएर बिगत सोच्न पुगेँ ।ऊ बेला मर्ने बेलामा बुबाले यही केटी बिबाह गरेस् भनेर गाको सम्झे । म जन्मने बित्तिकै बिरे काकालाई बुबाले भनेछन्, ‘तिम्ले पनि छोरी पाएछौं भने बिरे, हामी सम्धी सम्धी हुने’ नभन्दै तीन बर्ष भित्र बुबा र बिरे सम्धी सम्धी भएछन् । बिरे काका काकीले पनि छोरी पाए । छोरीको नाम अनुपा राखियो र एउटै स्कुल भर्ना गरियो । हामी सानोमा अत्यन्तै मिल्ने साथी भयांै । स्कुलमा सबैले दुलाह दुलही भनेर गिज्याउँथे ।जतनसाथ पालेका मेरा कपालहरुलाई एकछिनमा मेरै अगाडी खौरेर भुइमा पुर्याए । कमाण्डलु बोकाएर मलाई लासको अगाडी हिडाए । ‘मलाई पनि सँगैं लैजाऊ’ आमाको श्वर सुन्दा सुन्दै हामी घाटमा पुग्यौं । एकनिमेषमै बुबा खरानी हुनुभयो । कृयाबस्ने क्रममा एकपल्ट बिरे काका आएर भने- ‘पढाईलाई चिन्ता नलिनु म छु’ म पनि तिम्रै बुबा हुँ । बिरे काकाले यसो भनिरहँदा एकपल्ट अँगालु जस्तो भयो । आँखा भरिए तैपनि म छोरो मान्छे देखाउन चाहिन । सँगै छेऊमा उभिएकी थिई – अनुपा । अलि अग्ली भएकी । स्कुले ड्रेसको सर्ट लगाएकी बेलका दानाभन्दा अलिसाना देखिएका स्तन । स्तनको मुन्टोले सर्टलाई अलिमाथी उचालेको । हुन पनि १६ पुगेर १७ भर्खरै लागेकी थिइन् । यो बर्ष अनुपाले एसएलसी दिनेछ, पास हुने हो कि फेल थाहा छैन तर अहिले ऊ निन्याउरो अनुहार देखाउँदै फिस्स हाँसी ।
बर्दियाको भुरीगाउँलाई छोडेर म उच्चशिक्षाको लागि काठमाडौं हानिएको थिएँ, त्यो पनि लामो समय भै सकेको थियो । उता अनुपाकी आमा श्वर्गवास भइसकेको थाहा पाएँ । अर्थात मेरी अनुपा टुहुरी भइसकेकी थिइन् । अध्ययनको १ वर्षपछि बुबाले बारम्बार घरमा बोलाउन थाल्नु भयो । स्वास्थ्य अवस्था नाजुक छ भन्ने तारन्तार खबरले बिचलित हुँदाहुँदै एकदिन बुबाको स्वास्थ्य सार्है बिगि्रयो भन्ने खबरआउनासाथ म घरतिर हान्निए, त्यो दिन घरभरी मान्छे थिए । गाडीबाट उत्रेर ठेलगाडामा घर जाँदै थिए । म आएको देखेर आमा परबाटै भक्कानिन् । सानी बहिनीले दादा बुबा त बित्नु भो भनेर अँगालो मारेर झुण्डिई । ठूलाबाले टुहुरो भा छैनस् म छुँ भनेर सुम्सुमाए । फूपुले अँगालो मार्दै ‘बिरेकी छोरी बिबाह गराइदिएस भनेर जानु भाछ दाइले भनिन्’ ।
तुलसीको मोठमा सेतो कपडामाथी पहेँलो पीताम्बरले ढाकेको बुबाको लास नजिकै आमा बसेकी । असहायबिहीन मेरी बहिनी पिढीको एकछेऊमा घोप्टो परेकी छे । मलाई भने दिमागमा एउटा कुरा खेलेको छ – ‘ भोली भाडा दिइनसभने सामान फाल्दिन्छु’ हिजो बिहान बुरुस गर्दा काठमाडौको घरबेटीले भनेको गुन्जीरहेको छ । सोच्दासोच्दै बुबालाई बाँसका फलेटाहरुले बाँधे अनि नरमाइलो गरी शंख फुके ।मानिसहरु आउँथे हामी छौनी बाबु भन्थे जान्थे, यो क्रम १३ दिनसम्म रह्यो, त्यसको भोलीपल्ट बडहरे काइँला आएर भने- ‘चामल, दाल आलु अरु किराना सामानको ठ्याक्कै ३५ हजार पुग्यो यसको सवा २ का दरले ब्याज लिन्छु बाबुले तमसुक गरिदिनु पर्यो’ । मैले हुन्छ भने सहिछाप गरिदिएँ । भोलीपल्ट फेरी बरबोटे बा र ठुला बा आउनुभो ‘बाटा घाटाको सबै ठूलाबालाई हिसाव गरेको छु’ ठूलाबाले मतिर हेर्दे भने ‘नगद २० हजार लिएको छु’ त्यो सबै दान, टिकाटाला र पंडीत खर्चमा सिद्धियो’ मैले हुन्छ भने सहिछाप गरिदिएँ ।बेलुकीको ५ बजिसकेको थियो, साझा बस आइसकेको थियो । बहिनीलाई राम्रोसँग पढेस भनेर अगाँलो मारे । बहिनीले भनी- दाईलाई अनुपाले खुबै सोध्छे- ‘हो र’ मैले पनि सोध्छ भनिदेऊन भन्दै म गाडीमा चढेँ र झयाल खोलेर हात हल्लाए । अलि टाढा पुगेर फेरी बहिनीलाई हेरेँ बहिनी भुइमा घोप्टो परेर बसेको देखेँ । एकमनले लाग्यो म गाडीबाट उत्रेर जाऊँ कि, गाडी आफ्नै रफतारमा कुद्न थाल्यो, त्यो भन्दा कैयौ गुणा मेरो मुटुको धड्कन कुद्न थाल्यो । सोँचे बहिनीले असहाय महसुश गरीहोली ! बुबा बितेपछि उसलाई चिन्ता पर्नु स्वभाविक हो । अब बुझ्ने भइसकेकी छ । यसपाली बहिनीले पनि अनुपासँगै एसएलसी दिदैंछे ।
साझा यातायातको टिकट ल्याइदिई बहिनीले काठमाडौं यात्राको । हिड्ने बेलामा आमाले गोठतिर देखाउँदै भन्नुभो ‘बाबै गोठ पनि रित्तो भो, लैनो र बक्रेनौ भैँसी तेराबाको उपचारमा खर्च भो, बौना गाई र थाले गोरु पहिल्यै बेचेर ऋण तिरेकी थिए, अब एउटा भैँसी ल्याउनु पर्यो दुध खानु पर्दछ, सराद गर्दा दुध कतिदिन अरुकोमा माग्न जाने’? मैले हुन्छ आमा भने – वरसम्म बहिनी पुर्याउन आइरही, बाटोमा बिरे काकाको घर थियो- काकाको दर्शन गरेँ काकाले आर्शिवाद दिदैं भन्नुभो ‘राम्रो सँग जानु, पुगेपछि खबर गर्नु’ मैले हुन्छ भने, पाइला सार्ने क्रममा यसो पछि फर्केको छतबाट अनुपाले हात हल्लाएको देखेँ । मैले पनि उल्टैवाट हात उचालेजस्तो गरी बाइ सिग्नल दिएँ ।सुनसान र मध्यरात गाडीको रफ्तार आफ्नै गतिमा छ । बिहानपख काठमाडौं झिसमिसेमा म काठमाडौंको कोठामा पुगीसकेको थिएँ । बुबा नभएकोले सारा जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा आइपरेको गहुङ्गो भारी लिएर एकछिन बेडमा पल्टिएँ । रातभरीको यात्राले थकान महसुश भएपनि निन्दा भने लाग्न सकेन ।अभाव र साहुको दबाबमा दिनहरु यसरी बिते मानौं, हाँस्नै बिर्सिसकेछु । काठमाडौंको बानेश्वरमा मेरो डेरा । कहिलेकाँही पुतलीसडकबाट बानेश्वरपुग्दा श्वरसम्राट नारायण गोपालको गीत गाडीमा बजेको हुन्थ्यो कतिपल गीतकै भावमा डुब्दा म चावहिल पुगीसकेको हुन्थे ।समयले धेरै कोल्टो फेरी सकेको थियो । अनुपा र मेरी बहिनी दुवै एसएलसी पास भइसकेका थिए, बुबा वितेको एकवर्ष नहुँदै बिरेकाकाले बहिनीका लागि रामो घर खानदानी केटा ल्याउनु भो, आमाले पनि मनपराइसकेपछि बहिनीले नाइ नास्ती गरीन , सामान्य बिबााह गरियो, बाँकी वर्षदिन कटेपछि गर्ने भनेर ।उनी गिलास उठाउन आइपुगिन् । मेरा रित्ता गिलासमा उनका हात बढ्दै थिए । मैले उनको हात च्याप्प समातेँर भनेँ, नडराऊ । मसँग तिम्रो बिबाह गर्ने भन्नु भाछ बुबाले बिबाह गर्छौ मसँग? उनी लजाएर उता फर्किन् । मैले हात तान्दै बसालेँ उनी लजाएर टाउको तलगर्दै बसीन् । मेरा आँखा उनका बक्षस्थलमा परे, पहिला भन्दा अलि ठूला देखिए बक्ष्यस्थल, बेलका दाना जस्ता दुइ पहाडहरु, मन्दिरमाथीका गजुरजस्ता चुच्चा, । दुइ पहाडका बीचमा सेती नदी भासिएझैं भासीएको, इन्चले नापेर आकार मिलाएजस्तो, जनै स्टाइलले सल बाँधेपनि छातीनेर खुल्ला थियो । मैले उनको निहुरेको टाउकोलाई बिस्तारै समाते र सिधा बनाएँ, भन के छ विचार? उनको अनुहार एकैछिनमा राता भए, दुइ गालाहरु स्याउ जस्ता देखिए । उनको ओठ गुलाबका पत्रजस्तो देखिए, क्वाप्प टोकिदिऊ जस्तो लाग्यो । यो पल्टचाहिँ मलाई अनुभव भयो, साँच्चै बैंश आइसकेछ ।
बर्षदिन पनि कटयो तिलकैनीको १ विघा खेत बेचेर सबै ऋण तिरियो, बहिनीको बिबाह बुबाको वर्षदिनको, बडहरे काइँला र बरबोटे बाको ऋण, बिरेकाकाले आमासँग सल्लाह गर्नुभयो, अनुपाले पढन खोजेकी छे, मैले पढाउन पनि सकिन । बाबुको विवाह गरिदिनुपर्यो । दुबैजना उतै काठमाडौंमै पढ्थे, मेरो भारी पनि कम हुन्थ्यो साइली भाउजु, आमाका अनुहार चम्किला भए । पुलुक्क म तिर हेर्दै ‘गर्ने यसले हो मैले के भन्नु छ र भन्नुभो’, मैले सहमती जनाए, र, भने एकपल्ट अनुपालाई सोध्नु पर्दछ त्यसो भन्दै अनुपाको घर तिर लागियो । एकवर्षपछि देखेको मैले अनुपालाई अहिले झन् कति राम्री भएकी अलि व्यवहारिक जस्ती देखिएकी, कपाल पनि नकोरेकी, सुहाएको ।ल नानी बाबुलाई चिया बनाएर ल्याऊ, बिरे काकाले अर्डर गरे छोरीलाई, अनुपाको भाई अनुज एसएलसीको ट्युशन पढेर आयो र साइकल आँगनमा राख्दै हात जोडेर र नमस्ते भन्दै कोठीतिर गयो । ‘यसैको पीर छ बाबु, कतै यो बिग्रन्छ कि ! बिरे काकाले हाइगर्दै अनुजको चिन्ता पोखे, मैले भनेँ ‘म छु नी काका, यतिबेला मैले अस्थायी भएपनि मास्टरी जागीर प्राइमरी लेवलमा सुरु गरिसकेको थिएँ ।चिया पिइसकेपछि बीरे काका घरपछाडि बारीमा मकै छाट्न जानुभो, बुबालाई साथ दिदैं अनुज पनि उतै गयो । मैले चिया सकेँ ।उनले भनिन्, ‘त्यो पनि सोध्नुृ पर्दछ र,’ नानीले भन्नुभएन र? म झयाँल्यास्स भएँ, एक वर्षअगाडी बहिनीले साझा बस चढ्ने बेला भनेको कुरा ‘अनुपाले तपाईलाई सोधी राख्छे नी दाई’ भनेको कुरा ।त्यही बेला उताबाट बुबाले बोलाउनु भो ‘ए अनुपा’, उनी मेरो गिलास लिएर जुरुक्क उठिन्’ ‘यो घाँस लगेर बाख्रालाई हालीदेऊ’ ‘ हस, आएँ बुबा’ उनले भनिन् । म पछाडि बसेर हेरीरहेँ, कति अग्ली भइसकेकी अनुपा, छिनेको कम्मर, बारुलाका जस्ता । काँक्राको चिराजस्तो सर्लक्कको शरीर ।‘मकैपनि कतिबाक्लो छरिएछ-बिरे काकाले फुस्फुसाउँदै मनेर आएर भने’ मैले हात जोड्दै जान्छु काका भोली आमालाई पठाइदिन्छु भनेँ- ‘हस बाबु’ बीरे काकाले सानो स्वरमा भनेँ । मन फुरुङ हुँदै घर आएर भने आमालाई केटीले पनि मानेकी छे आमा । बिबाह गर्ने हो भने चाँडै गर्नुपर्दछ किनकी यो महिनासम्म म्याद छ काठमाडौंमा आइएको र्फम भर्न, आमाले ‘होर’ भन्नु भो । आमा चाहानुहुन्थ्यो, बुहारीलाई छोराले काठमाडौं लगेर पढाओस् । बैशाखको दोश्रो हप्ता विवाह छिनियो, टिकाटालो गरियो ।उनी एकछिनमा निदाउँदै बर्बराउन थालिन् । ‘इट इज टू मच अनुप, आइ हृयाभ टु गो होम’ भन्दै थिइन । बिहानपख मैले सोधेँ, ‘को हो अनुप? उनले भनिन् ‘आइ डन नो’ अफिस जाने बेला उनले भनिन् ‘आज पनि ढिला हुन्छ मलाई नकुर्नु’, यस्तो गतिविधि दिन प्रतिदिन हुँदै थियो ।
दुल्हन फर्काइवरी हामी काठमाडौं आयौं उही पुरानो डेरा, पुरानो स्टोभ, पुरानो खाट, पुरानो सिरक तर मेरी उनी भने नयाँ त्यसैले त कोठापनि आज नयाँ बनेको छ । उनी र म आजबाट कुमार र कुमारी नरहने दिन, त्यो पल कस्तो होला? संसार यसैमा छ, हरेक लडाई यसैमा छ । आजहामी वेडमा पहिलोपल्ट लड्ने दिन, अलिकति पीडा होला, पीडा भन्दा बढी आनन्द । उनको ओठ महभन्दा गुलिया त मलाई बस यात्रामै लागिसकेको थियो, उनी निदाएको मौका छोप्दै पछ्यौरीले छोप्दै ओठ चोरीसकेको थिएँ । अपार र स्वर्गीय आनन्द अब लाग्नेवाला थियो ।बिहानीपख शरीर हलुङो र फुरुङ्गो भयो, उनी विहानै उठेर पुजाआजा गरी चिया तयार गरिसकिछन् हामी दुवैजना लजाउँदै चिया पियौं । शंकरदेव क्याम्पस पुतलीसडकमा भर्ना गराएँ त्यो दिन, आइकमको । बेलुकी घरमा आउँदा उनले भनिन्, ‘हजुर पनि पढ्नु पर्दछ है’ मैले भनेँ ‘तिमीले पढ्यौ भने मैले पढेजस्तै हो’ म नपढेर पनि तिमीलाई पढाउँछु नी’ ‘ हजुर पनि’ उनले जोडले अँगालिन मलाई । दिनहरु यसरी वित्दै गए, बरु बाग्मतीमा पानी बगेको थाहा हुन थाल्यो, तर हाम्रा वर्ष वितेका थाहा हुन छाड्यो ।बिरे काकाले पनि हामीलाई छाडेको ४ वर्ष भइसक्यो भने, मेरी आमाले हामीलाई छाडेको २ वर्ष भइसकेछ । हाम्रो बिबाह गरेको पनि ८ वर्ष भइसकेको थियो यो बीचमा हामीले बिबाह दर्ता पनि गरिसकेका थिएनौं । हाम्रो कुनै बच्चा थिएनन् कारण, उनले भनिन् पढाई सकेपछि बच्चा गराउने, फेरी उनले भनिन्, जागीर खाएपछि गराउने । यो क्रम चलिरहेको थियो । अनुपाले आइए, विए गर्दै माष्टर सिध्याएर बैंकमा मेनेजरकोरुपमा काम गर्न थालेको ३ वर्ष भइसकेको थियो । म भनेँ उही प्राइमरी मास्ष्टर र आइए पास नगरेको तर यो पटक चाँही अस्थायीलाई शिक्षा मन्त्री गोविन्दराज जोशीले स्थायी गर्ने भन्ने सुनेको थिएँ ।पछिल्लो १ वर्षदेखि उनी कहिले तालिम र कहिले मिटिङ भन्दै लामो लामो दिनहरु वाहिरै विताउन थालिन्, मेनेजर न हो, व्यस्त भइन्छ, मैले त्यती चासो दिन छाडिसकेको थिएँ । एकदिन घर आउने वित्तिकै उनले बान्ता गरिन्, बान्तामा मादक पदार्थको जस्तो गन्ध, केही मासुका टुक्राहरु देखिए । मैले विस्तारै उनलाई उठाएर खाटमा सुताएँ ।मैले सहँदै गए, सहनुको पनि सीमा हुन्छ । सुर्य सिगरेटको धुँवालाई गोलो गर्दै आकाशतिर फाल्दै उनकै पर्खाइमा मेरा रातहरु काटिन छाडिसकेका थिए । उनी कहिले मात्तिएर त कहिले थकित भएर आउँथिन । मेरा प्रश्नका कुनै जवाफ दिदैंनथिन् । मैले करिव ३ महिनादेखि भन्न थालेको याद छ ‘ अब यो कोठा कि तिमी कि म’ हिजो अचानक अफिसबाट चाँडै आएर झोक्राएर बसिन् ‘आज फेरी के भो’ मैले भनेँ, उनले भनिन् ‘डन डिष्टर्व मि’ मेरा रौंहरु ढाडा भए, नजिकै गएर के खोजेको तिमीले ? मैले सुस्तरी चिउँडोमा छोएँ- अनि उनी सरासर दराजतिर गइन र आफ्ना सवै प्रमाणपत्रहरु निकालेर जलाउन थालिन् ।झल्यास्स फेरी रमेशको याद आयो, फोन लगाए- रमेश अरु कोही छ कि उनीसँग अमेरिका गएको प्लीज खोज्नुस् त, उसले एकछिन समय लगाएर खोज्यो र भन्यो दाई अनुप नाम छ । मैले टेलिफोनको रिसिभर राखिदिएँ । सरासर झयालनेर सुर्य सिगरेटको बट्टा खोले, र सिगरेट सल्काए, खसखस लाग्यो र, सिगरेट बट्टा भित्र केही भए जस्तो लाग्यो र फेरी हेरेँ, सानो चिट रहेछ, आइ एम सरी, म अब फर्किन्न, मलाई नकुर्नु, तपाईले अर्को बिबाह गर्नु, मबाट गल्ति भयो, म तपाईकी अब रहिन् । अनुपा ।
आज रमेशले एयरपोर्टबाट फोन गर्यो । दाई भाउजुलाई कहाँ पठाउनु भएको? मैले भने खोइ थाहा छैन, कहाँ गएको छ र? उसले भन्यो – अमेरिका’ म नै थिए, इमिग्रेसनमा बोल्दा पनि बोल्नु भएन । मलाई अचम्म लाग्यो, बल्खु फोन लगाए, मेरो एकसाथीलाई, जानकारीमा आयो, भाउजुले त ६ महिना अगाडी नै आफ्नो सर्टिफिकेटहरु हरायो भनेर डुव्लिकेट निकालीसक्नु भएको हो नी भन्यो ! मत छाँगावाट खसेझैं भएँ, बिरे काकालाई सम्झे, भित्तामा राखेको बुबा र आमाको तस्विरलाई सम्झे । यसैत टुहुरो त्यैमाथी असहाय हुन पुगेँ भान भयो । एक ऋतुको वर्षामा त्यति वर्षा हुन्न होला त्यति झरेँ आशुँ । कपडाहरु च्यातेर चिच्याएर उन्मुक्त भएर हिँडु जस्तो भो, मदिरा निस्लोट पिएर ढलुँ जस्तो भो, मैमाथी सबैले किन घात गर्नुपर्ने ? आठवर्ष अगाडीकी अनुपा सम्झेँ ।
